Po panowaniu dynastii Tang (618-907) nastąpił kilkudziesięcioletni okres rozbicia, określany jako Pięć Dynastii i Dziesięć Królestw. W roku 960 Chiny zostały ponownie zjednoczone. Panowanie rozpoczęła dynastia Song. Nastąpił kolejny po epoce Tang wielki rozwój nauki, kultury i gospodarki Państwa Środka, mimo konieczności zmagania się z najazdami z północy i z zachodu.


Pierwszy cesarz dynastii Song

Obszary północno-zachodnie opanowane zostały przez tybetańskie plemię Tangutów, które utworzyło państwo Zachodnie Xia. Na północy panowali najpierw Kitanowie, których dynastia nazwana została Liao, podbici następnie przez Dżurdżenów – dynastia Jin. W 1126 roku Dżurdżenowie zajęli Kaifeng – stolicę Song i pojmali cesarza. Jego syn zdołał uciec i utworzył stolicę w obecnym Hangzhou – od roku 1127 mówi się o południowej dynastii Song. W tym czasie Mongołowie podbili Tangutów, a potem także Dżurdżenów, zajmując północną część Chin, a od roku 1251 przystąpili do działań zmierzających do podbicia południa, opanowując całe Chiny w roku 1279.

Podczas gdy w epoce Tang sztuka walki należała do dziedzin wysoko cenionych przez ludzi wykształconych, uprawianych przez najwyższych dostojników i opiewanych przez najsłynniejszych poetów, wysoka kultura epoki Song promowała łagodność. Sztuka walki rozwijała się oczywiście w armii, a także wśród niższych warstw społecznych.

W epoce Tang rozwinięto system państwowych egzaminów wojskowych wujuzhi. Jego przywrócenie zadeklarowano w okresie Zhenzong dynasti Song (998-1022), lecz faktycznie egzaminy odbyły się dopiero w roku 1029. Najważniejszą ocenianą umiejętnością było strzelanie z łuku podczas konnej jazdy. Jednak wkrótce zaprzestano organizowania egzaminów, a przywrócono jest w 1064 roku. Egzaminy były czterostopniowe, obejmowały testy umiejętności – głównie dotyczące konnego łucznictwa, pisanie eseju i odpowiedzi na pytania. Istnieje zapis, że w 1078 roku przedmiotem egzaminów poza strzelaniem były umiejętności posługiwania się włócznią i szablą oraz walka wręcz. Dla opoki Song charakterystyczne jest, że poza umiejętnościami wojskowymi dużą wagę przywiązywanego do cywilnego wykształcenia egzaminowanych.

W epoce Tang wprowadzono też system kształcenia wojskowego, który przywrócono w epoce Song w 1043 roku, ale tylko na 3 miesiące. Potem odrodził się on w okresie reform państwa przeprowadzanych przez Wang Anshi. Głównymi przedmiotami były konne łucznictwo i umiejętność odpowiedzi na pytania z zakresu strategii wojskowej. Absolwenci z dobrymi wynikami byli uprawnieni do zwolnienia z egzaminów, z wyjątkiem najwyższego stopnia. Z końcem epoki Song, podczas panowania Mongołów, ten system kształcenia został przerwany i przywrócony został dopiero w epoce Ming.

W roku 1070 zaczęto wprowadzać system jednostek zwanych baojia, a w 1079 system szkolenia szefów baojia. Na każde dwa powiaty miał przypadać jeden ośrodek szkolenia wojskowego, dla kształcenia szefów baojia. Szkolenia trwały 3 lata. Następnie absolwenci wracali do swoich wiosek, by tam prowadzić lokalne szkolenia, tworząc jednostkę baojia. W ten sposób powstawała sieć sprzyjająca rozpowszechnianiu się umiejętności bojowych wśród ludu.


Różne odmiany włóczni

Najważniejszymi w armii rodzajami broni były włócznia i szabla na długim drzewcu. Istniało wiele typów włóczni, w tym w całości metalowa. Potocznie mówiono o 9 odmianach. Różnorodność była w dużej mierze wynikiem kontaktów z wieloma ludami, z którymi walczono. Istnieje wiele zapisów potwierdzających przywiązywanie wagi do praktyczności. Walkę ćwiczono zdejmując z włóczni ostrza i ich końce obwiązując sfilcowanymi skórami. Podobnie ćwiczono walkę szablą drzewcową.

Rozwinęła się też wówczas metoda walki konnej przy pomocy włóczni (w dalszym dystansie) i krótkiego łańcucha.


Szable drzewcowe

Japońskie szable (zwane u nas potocznie mieczami) niewątpliwie powstały na bazie wczesnych chińskich szabli dao, o czym mówiliśmy w odcinku dotyczącym epoki Han. Przez kolejne wieki ten typ szabli stracił jednak znaczenie w Chinach, a rozkwitnął w Japonii. W epoce Song szable japońskie wysoko ceniono i masowo je stamtąd importowano. W treningu walki szablą używane były drewniane atrapy owinięte sfilcowaną skórą.

Kij dwuczłonowy (wzorowany na cepie) stosowano w walce już podobno w epoce Wiosen i Jesieni. W epoce Tang był wykorzystywany przy obronie grodów. Natomiast w epoce Song okazało się, że jeźdźcy ludów z zachodnich rubieży tę samą broń wykorzystują do walki z piechotą. Takie wykorzystanie zostało wkrótce przyjęte też przez Chińczyków.

Należy wspomnieć, że w epoce Song zaczęto wykorzystywać czarny proch do budowy bomb i rakiet, które stosowano na polach bitew.


Kusza dalekosiężna

Sztuka walki poza armią w wielu okresach rozwijała się wbrew oficjalnym zakazom i represjom. Także już wkrótce po powstaniu dynastii Song zakazano uprawiania sztuki walki bronią i posiadania broni poza jednostkami wojskowymi. Wielokrotnie wydawano rozporządzenia, dotyczące poszczególnych rejonów. W 1125 roku wydano taki edykt obejmujący cały kraj.

Ponieważ polityka dynastii Song powodowała polityczne i militarne osłabienie państwa, szczególnie obszary północne i zachodnie narażone były na nieustanne ataki. Tamtejsza ludność wiejska zmuszona więc była do tworzenia sprzysiężeń i oddziałów szkolących się w walce. Ale sprzysiężenia i oddziały tworzono też na innych terenach – często powstawanie tych niezależnych struktur było pierwszą fazą, prowadzącą do wybuchu powstań ludowych.

Popularną ludową bronią był kij. Związane to było między innymi z tym, że w odróżnieniu od broni metalowych, kij jest czymś, co można łatwo przygotować lub nawet znaleźć, w związku z czym trudno byłoby wyegzekwować zakaz jego posiadania. Odbywały się nawet zawody w walce na kije. Istnieją zapis o takim turnieju, który odbył się na górze Tai w prowincji Shandong. W źródłach z tego okresu mowa jest o różnicach między szkołami kija z Shandong (gwałtowne, obszerne ruchy) i Hebei (zręczność i różnorodność).

W niektórych zapisanych w epoce Song opowieściach ludowych mówi się o wysokich umiejętnościach pierwszego cesarza tej dynastii w posługiwaniu się kijem.

W niektórych rejonach południa Chin rozpowszechniony był wśród ludności wiejskiej rodzaj narzędzia - pudao, który składał się z ostrza umieszczonego na stosunkowo krótkim drzewcu tak, że dało się je oddzielać i łączyć odpowiednio do potrzeb. Wieśniacy, podczas wędrówek górskimi ścieżkami na pola często kij wykorzystywali do podpierania się, a ostrze zawieszali na pasie. Ponieważ było to narzędzie, nie objął go zakaz posiadania. Tymczasem wkrótce zaczęto tego narzędzia używać jako broni, i to stopniowo na coraz większej części terytorium Chin. Nauka posługiwania się obejmowała dwa elementy – walkę samym krótkim kijem, oraz ostrzem na kiju. W późniejszym okresie zakazy obejmowały także pudao.

Mimo ponawianych zakazów umiejętność walki włócznią również rozwijała się wśród ludu. Pojawiły się różne szkoły. Jedna z nich stała się bardzo znana pod nazwą włócznia kwiatu gruszy lub włócznia rodziny Yang. Jest to wczesny przykład nazywania szkoły - stylu nazwiskiem.


Chłopcy ćwiczący zapasy

Oprócz utylitarnej sztuki walki, rozwijał się także nurt rozrywkowy, pokazowy. W armii istniały oddziały pomocnicze, które zajmowały się na przykład pracami typu budowania i remontowania dróg, mostów i murów miejskich. Ale należały do tej kategorii także oddziały skupiające akrobatów, żonglerów oraz prezentujących pokazy sztuk walki. Demonstrowano formy z różnymi rodzajami broni oraz sceny walki. Odbywały się też pojedynki walki wręcz lub zapasów, które również oglądano dla rozrywki. Często towarzyszyły one bankietom.

Chociaż Chiny były słabe politycznie i militarnie, tracąc coraz to kolejne terytoria, rozwijała się gospodarka, rozkwitały miasta, dla mieszkańców których sztuka walki stawała się głównie formą rozrywki. W okresie tym masowo powstawały organizacje, skupiające ćwiczących dla rekreacji. Niektóre stowarzyszenia skupiały ludzi biegłych w sztuce, inne na przykład młodzież z bogatych rodzin, ćwiczącą dla rozrywki.

Na miejskich rynkach powstawały specjalne miejsca, służące do organizowania pokazów i turniejów w walce wręcz. Poza znanymi z wcześniejszych epok określeniami juedi, jueli, xiangpu,w epoce Song pojawia się też termin zhengjiao. Określano tak zarówno formułę czysto zapaśniczą, jak i wolną walkę w formule mieszanej – łączącej chwytanie z uderzaniem. Często pokazy rozpoczynały kobiety prezentujące określone układy podwójne. Potem mężczyźni przystępowali do właściwych walk. Czasem prezentowane były też formy z bronią i bez, które wówczas nazywano taozi. Odbywały się niekiedy zawody na dużą skalę – były struktury organizacyjne, określone regulaminy, nagrody.


Zapasy xiangpu

Niekiedy pokazy wykonywali na przykład sprzedawcy lekarstw. Prezentacja sztuki walki służyła przyciągnięciu jak największej liczby potencjalnych klientów.

Popularne były też opowieści o wojownikach, wygłaszane przez ulicznych opowiadaczy.

Warto, mówiąc o epoce Song, zwrócić jeszcze uwagę na prąd filozoficzny zwany neokonfucjanizmem, który połączył idee konfucjańskie, taoistyczne i buddyjskie. Jeden z przedstawicieli – Zhou Dunyi koncentrował się m.in. na filozoficznej koncepcji taiji – jedności, która źródło ma w wuji – nieograniczonym, a sama daje początek komplementarnym siłom yin i yang. Znacznie później w teorii sztuki walki taijiquan nastąpiło odwołanie do tejże teorii, a Chen Xin nawet włączył całość traktatu Zhou Dunyi o taiji do swojej książki o stylu Chen taijiquan.